Đinh Bá Anh (dịch giả)
Đọc sách đối với nhiều người là một việc
nhàm chán, thậm chí là một cực hình. Phần đông người Việt Nam sau khi
học xong phổ thông hoặc đại học, nhất là sau khi đã lập gia đình và có
con cái, thường không bao giờ cầm đến một cuốn sách nào nữa. Đi tàu, đi
máy bay, đi xe bus, thỉnh thoảng ta mới thấy những bạn trẻ đọc sách. Nói
chung người lớn Việt Nam ít đọc sách và dĩ nhiên càng ít đến thư viện.
Đây là một hình ảnh hoàn toàn trái ngược so với những hình ảnh ta thường
thấy ở các nước châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc.
Thực ra, để trở thành người thành đạt,
bạn không nhất thiết phải mê đọc sách. Mỗi người có một thế mạnh riêng,
và nếu bạn biết phát huy thế mạnh của mình thì bạn sẽ thành công. Nhưng
nhìn trên tổng thể, một xã hội mà các công dân của nó ít đọc sách thì xã
hội ấy thực sự có vấn đề, bởi vì cho đến nay, đọc sách (kể cả sách điện
tử) vẫn là cách để người ta thu nhận tri thức và cảm nhận cái đẹp một
cách mạnh mẽ và sâu sắc hơn hẳn các hình thức nghe-nhìn.
Chính vì vậy, một xã hội ít đọc sách là
một xã hội dân trí thấp. Tất nhiên, một xã hội dân trí thấp vẫn sinh ra
ai đó trở thành thủ tướng hoặc triệu phú, nhưng nhìn chung, khi phải đối
chọi với thế giới, xã hội ấy sẽ có sức cạnh tranh kém. Nó sẽ rất khó
vươn lên thành một xã hội tri thức, nơi con người đạt tới trình độ tổ
chức và công nghệ cao, mà chủ yếu nó vẫn sống dựa vào đất đai, tài
nguyên và nhân công giá rẻ. Xét về mặt nhân văn, một xã hội ít đọc sách
cũng là một xã hội thô lậu, kém tinh tế, rất khó sinh ra các nhà tư
tưởng, nhà văn hoặc nghệ sĩ lớn.
Có người nói rằng, tất cả những điều đó
đối với tôi không quan trọng. Tôi chỉ quan tâm tới bản thân, gia đình,
lo làm sao để có bằng cấp, có công việc, còn xã hội thế nào tôi không
quan tâm. Tôi cứ biết làm tốt việc của tôi cái đã. Đọc sách có giúp ích
gì cho tôi không? Nếu không ích gì thì thà thôi đi còn hơn.
Tất nhiên, việc bạn quan tâm đến bản
thân, gia đình, lo lắng về bằng cấp, công việc là những việc hoàn toàn
chính đáng và đúng đắn. Bạn nên làm như vậy. Nhưng mặt khác, bạn không
sống một mình hoặc chỉ sống trong gia đình. Ai cũng có bạn bè và các mối
quan hệ xã hội. Ai cũng giao tiếp với người khác. Thực tế cho thấy,
những người càng hiểu biết, rộng lượng, tinh tế thì càng dễ được nhiều
người ủng hộ và dễ thành công trong xã hội. Ngược lại, những người dốt
nát, hẹp hòi, thô lậu thường hay bị né tránh và dễ chuốc lấy thất bại.
Thế nên chúng ta thấy, những người thành đạt thường rất coi trọng việc
chọn trường và chọn sách cho con đọc, vì họ hiểu rằng sách có thể thay
đổi con người.
Mặc dù sách quan trọng như vậy, nhưng
không phải cứ đọc sách là có ích. Quả thực, có vô số cuốn sách nhảm nhí,
thô thiển, không đọc còn hơn. Bởi vậy, vấn đề không chỉ là thích đọc
sách, mà còn là làm thế nào để chọn được những cuốn sách hay để đọc. Đấy
là một việc không dễ với nhiều bạn trẻ thiếu trải nghiệm. Tôi rất hiểu
điều này vì chính mình cũng từng ở hoàn cảnh như vậy, và đến nay tôi vẫn
rất biết ơn những bậc đàn anh hoặc những người bạn đã tặng sách hoặc
giới thiệu cho tôi những cuốn sách nên đọc.
Được sự gợi ý của chị Lê Thị Minh Hồng,
một người bạn cũ từ hồi chúng tôi còn du học ở Berlin, tôi rất vui được
giới thiệu với các bạn trẻ 15 cuốn sách hay theo quan điểm và trải
nghiệm cá nhân. Nhìn chung, những cuốn sách này có thể giúp bạn hai
việc: nâng cao năng lực nhận thức và nâng cao khả năng cảm nhận, nghĩa
là nó giúp cho lý trí bạn sắc bén hơn và tâm hồn bạn giàu có hơn. Khi lý
trí của bạn đã sắc bén và tâm hồn bạn đã giàu có, bạn sẽ trở nên tự
tin, hiểu biết, khoáng đạt và khiêm tốn. Bạn sẽ biết bạn là ai, bạn có
thể làm gì, bạn nên làm gì và bạn có thể đặt ra những mục tiêu gì cho
tương lai. Bạn sẽ thành người tự do trong hành động, đồng thời sống có
trách nhiệm trong gia đình và xã hội.
Dĩ nhiên, tôi không hề có ý nói rằng,
khi bạn đã đọc những cuốn sách này thì nhất định bạn sẽ thay đổi thành
một người khác tốt hơn. Cuộc sống thật vô cùng đa dạng và người ta có
thể chịu ảnh hưởng từ nhiều nguồn khác nhau, trong đó sách cũng chỉ là
một nguồn (dù là một nguồn quan trọng). Nếu một trong những cuốn sách
này khiến bạn thấy khó hiểu hoặc chán thì bạn cũng đừng vội nản, bạn hãy
để sang một bên, có thể nhiều năm sau đọc lại bạn sẽ thấy thích. Nhưng
nếu có một cuốn sách khiến bạn thấy thích thú, mang lại cho bạn cảm giác
sảng khoái bởi tri thức hoặc vẻ đẹp của nó, thì bạn hãy lắng nghe và
trân trọng cảm giác của mình. Nhưng bạn cũng đừng phạm sai lầm bằng cách
vội vã cho rằng tất cả những điều bạn đọc được là chân lý. Bạn hãy học
cách ghi chép và suy tư về cuốn sách, để tự rút ra cho mình những điều
bạn cho là đúng.
Chúc các bạn có những buổi đọc sách hào hứng!
Đinh Bá Anh
Danh mục 15 cuốn sách
(Lưu ý: Các số thứ tự 1,2,3… chỉ có tác dụng đánh dấu, không nói lên mức độ quan trọng hay hấp dẫn của cuốn sách)
1. Richard David Precht - Tôi là ai - và nếu vậy thì bao nhiêu? (2007)

Thể loại: Triết học, xã hội học
Trần Vinh dịch, Công ty sách Nhã Nam, Hà Nội 2010
Trên thị trường sách Việt Nam hiện nay, khó có thể tìm được cuốn sách nào bàn về triết học dành cho bạn trẻ tốt hơn cuốn Tôi là ai - và nếu vậy thì bao nhiêu? của
triết gia Đức Richard David Precht. Cuốn sách này không bàn những vấn
đề kinh viện, mà nó bàn ngay vào ba câu hỏi mà con người luôn phải đối
diện trong cuộc sống: Tôi có thể biết gì? Tôi nên làm gì? và Tôi có
quyền hy vọng gì?
Cuốn sách cũng rất hạn chế bàn những vấn
đề chung chung, mà nó luôn bắt người ta phải đối diện với những vấn đề
thực tế trong xã hội hiện nay: Có nên thực hành án tử hình không? Có nên
nạo phá thai không? Có nên giết động vật không? Có nên cho phép nhân
bản vô tính không? Có nên trợ tử không? Hạnh phúc là gì? Tại sao chúng
ta yêu? Tự do là gì? Mục đích cuộc sống là gì?
Richard David Precht đưa độc giả đi qua
hành trình mấy nghìn năm triết học để loại bỏ những tư tưởng sai lầm và
chắt lọc những tư tưởng vẫn còn được coi là đúng đắn hoặc vẫn được tiếp
tục thảo luận. Đây là cuốn cẩm nang quan trọng để các bạn trẻ hình dung
ra quy mô các vấn đề trong xã hội hiện đại, để bạn trả lời cho câu hỏi:
Bạn là ai? Bạn đang sống ở thời đại nào? Bạn nên làm gì?
2. Murakami Haruki - Rừng Na Uy (1987)

Thể loại: Tiểu thuyết
Trịnh Lữ dịch, Nhã Nam và NXB Hội nhà văn, Hà Nội, 2006
Rừng Na Uy là cuốn tiểu thuyết đã bán
được 7 triệu bản ở Nhật Bản và có ảnh hưởng lớn tới nhiều thế hệ thanh
niên Nhật từ hơn 20 năm nay. Cuốn sách được Nhà xuất bản Văn Học in lần
đầu năm 1997 ở Việt Nam nhưng bị cắt xén nhiều đoạn "nhạy cảm". Bản dịch
của Trịnh Lữ do Nhã Nam in năm 2006 là bản dịch đầy đủ và đã có tiếng
vang đáng kể ở Việt Nam. Trên các mạng xã hội hiện nay có hàng trăm
topic tranh luận về cuốn sách này cho thấy sự quan tâm của giới trẻ Việt
Nam tới tác phẩm.
Rừng Na Uy kể về cuộc sống của giới trẻ
Nhật Bản những năm 1960, thời kì nước Nhật phát triển kinh tế mạnh mẽ.
Watanabe Toru là một sinh viên đã trải qua hàng chục cuộc tình chóng
vánh với nhiều cô gái, nhưng mối tình sâu nặng nhất của anh lại dành cho
Naoko, bạn gái của người bạn thân. Những người trẻ tuổi khao khát đi
tìm cảm giác sống và khẳng định bản thân, nhưng họ thường bị vấp ngã bởi
những ngộ nhận do sự hời hợt, thiếu hiểu biết và ngụy biện. Cuộc sống
của nhiều bạn trẻ thông minh và nhạy cảm đã kết thúc bằng cái chết.
Những bạn trẻ ở tuổi 20 nên đọc cuốn
sách này để cảm nhận tâm trạng của giới trẻ Nhật Bản khi nước này đang ở
một gian đoạn phát triển khá giống với Việt Nam hiện nay. Cũng như
Người dưng của Camus, Rừng Na Uy của Murakami đặt các bạn trẻ đối diện
với câu hỏi: Tôi phải sống như thế nào cho đúng?
3. Albert Einstein - Thế giới như tôi thấy (1931)

Thể loại: Tập hợp các bài viết, bài phát biểu
Đinh Bá Anh dịch, Nhà xuất bản Tri Thức, Hà Nội 2005
Einstein được nhiều tạp chí uy tín chọn
là "con người vĩ đại nhất của thế kỉ 20" vì thuyết tương đối của ông đã
thay đổi nhận thức của loài người về không gian, thời gian và bản chất
của vũ trụ. Nhưng Einstein không chỉ là một nhà khoa học, ông còn là một
người chồng, một người cha, một nhà hoạt động chính trị bền bỉ và một
diễn giả tài hoa. Cuốn sách Thế giới như tôi thấy là tập hợp những bài
viết và bài phát biểu của ông trong nhiều dịp khác nhau. Chúng bộc lộ
nhiều khía cạnh trong con người vừa sâu sắc vừa giản dị của Einstein.
Cuốn sách được viết bằng một giọng văn trong sáng, dễ hiểu, hài hước. Nó
đề cập đến một loạt chủ đề quan trọng như: lý tưởng sống, quan niệm về
tự do và công lý, quan niệm về niềm tin và quan niệm về cái đẹp từ góc
nhìn cá nhân của tác giả.
Một số trích dẫn từ cuốn sách:
"Cái đẹp đẽ nhất mà chúng ta có thể
trải nghiệm được là cái bí ẩn. Đó là cảm thức nền tảng trong cái nôi của
nghệ thuật và khoa học chân chính. Kẻ nào không biết đến nó, không còn
khả năng thảng thốt hay kinh ngạc, kẻ đó có thể coi như đã chết, đã tắt
rụi lửa sống trong mắt mình."
"Cái mà tôi cho là có giá trị đích
thực trong các hoạt động của con người không phải là nhà nước, mà là cá
thể sáng tạo và cá thể cảm nhận, là cá nhân: Chỉ cá nhân mới vượt lên,
tạo dựng được những giá trị chân quý và cao cả, trong khi bầy đàn, xét
như bầy đàn, vẫn mãi trì độn trong tư duy và trong cảm xúc."
4. Albert Camus - Người dưng (1942)

Thể loại: Tiểu thuyết
Dương Tường dịch, Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1995
Cuốn tiểu thuyết mỏng của Albert Camus
đã được dịch ở Sài Gòn trước 1975 dưới nhan đề Người xa lạ, nhưng tôi
giới thiệu với các bạn bản dịch của Dương Tường vì văn phong của nó gần
gũi với độc giả hiện nay. Đây là một cuốn tiểu thuyết dễ đọc, nhưng nó
rất đa nghĩa và không dễ hiểu. Nhưng ngay cả khi bạn không hiểu hết cuốn
sách thì điều đó cũng không quan trọng. Điều quan trọng hơn là cuốn
sách sẽ khiến bạn choáng váng. Song đấy là một trạng thái choáng váng
tích cực, vì bạn sẽ phải tự dằn vặt, tự đặt ra những câu hỏi cho bản
thân mình. Tác phẩm này miêu tả tâm thế của con người trong xã hội đô
thị hiện đại, nơi mà các mối ràng buộc về gia đình và họ tộc ngày càng
trở nên lỏng lẻo, một trạng thái xã hội rất gần với trạng thái xã hội ở
Việt Nam hiện nay.
Albert Camus là triết gia và nhà văn Pháp thiên tài, được trao giải Nobel văn chương năm 1957 vì ông đã "đưa ra ánh sáng những vấn đề đặt ra cho lương tâm loài người ở thời đại chúng ta".
Người dưng là một tác phẩm lạ thường kể
về một người đàn ông còn trẻ bị tống giam vì tội giết người và rồi sẽ bị
kết án tử hình. Anh ta bị vướng vào tội ác một cách hết sức phi lý mà
không hề ý thức được. Trong thời gian bị giam giữ, anh ta hồi tưởng lại
các kinh nghiệm và đi đến trạng thái thức tỉnh và nổi loạn, nhưng tất cả
đều đã quá muộn. Người dưng là một trong những tác phẩm cột trụ của văn
học thế giới thế kỷ 20, vì nó đặt ra những câu hỏi nhức nhối: Tôi đang
sống trong một thế giới như thế nào? Tôi phải ứng xử như thế nào cho
đúng? Và tôi được quyền hy vọng gì ở tương lai?
Như đã nói, đây là một cuốn tiểu thuyết
có thể khiến bạn choáng váng và hoang mang, nhưng bạn đừng sợ. Dù sao
tác phẩm này cũng đã được đưa vào giảng dạy trong chương trình trung học
phổ thông ở Pháp, nghĩa là nó không đến nỗi "nguy hiểm". Ngay cả quan
niệm hiện sinh đặc trưng của Camus dưới đây cũng được các học sinh và
sinh viên Pháp tranh luận nghiêm túc:
"Chỉ có một vấn đề triết lý thực sự
nghiêm chỉnh, đó là tự tử. Xét xem đời đáng sống hay không đáng sống, là
trả lời cho câu hỏi cơ bản của triết học."
(Camus, Huyền thoại Sisyphus, Thụy Khuê dịch).
Nếu bạn quan tâm tới xã hội phương Tây
hiện đại cũng như sự phát triển của tất cả các ngành khoa học xã hội,
văn học và nghệ thuật phương Tây, bạn không thể không đọc tác phẩm này.
5. Ken Schoolland - Gullible du ký - Trường ca Odyssey về thị trường tự do (2008)

Thể loại: Truyện ngụ ngôn về kinh tế học
Ngô Thu Hương và Mai Huyền Chi dịch, NXB Tri Thức, 2012
Cuốn sách có cái tên khá phức tạp này
thực ra lại rất dễ đọc. Chủ đề chính của sách là kinh tế, nhưng rõ ràng
đây không phải một cuốn sách giáo khoa khô cứng, mà là tập hợp những câu
chuyện được kể cực kì sinh động. Nó đặt ra những câu hỏi rất căn bản
của nền kinh tế như: Sở hữu nhà nước hay sở hữu tư nhân? Ai là người có
quyền in tiền? Nhà nước có nên can thiệp vào thị trường hay không? Tại
sao quốc gia này giàu còn quốc gia khác nghèo?
Mục đích của tác giả khi xuất bản cuốn
sách này là ông muốn biến những vấn đề kinh tế khô khan trở nên hấp dẫn,
khiến cho những học sinh trung học vẫn có thể đọc được. Gullible du kí
kể câu chuyện cậu bé Gullible lạc lên một hòn đảo, nơi cậu gặp một cộng
đồng dân cư kỳ lạ. "Câu chuyện nhấn mạnh đến tính kỳ quái của các điều
luật, sự kiểm soát, áp đặt lên đời sống của người dân và những hạn chế
về mặt kinh tế từ các điều luật đó. Ta có thể dễ dàng nhận thấy các luật
lệ này, trên thực tế, khá phổ biến ở nhiều quốc gia trên thế giới.
Cuốn sách này giúp các bạn trẻ biết cách
đặt câu hỏi và suy tư về những vấn đề đang được tranh cãi gay gắt ở
Việt Nam hiện nay như: Sở hữu đất đai tư nhân hay sở hữu đất đai toàn
dân? Kinh tế tư nhân hay kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo? Kinh tế
thị trường tự do hay kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa? Ngay cả khi
bạn không hoạt động trong các lĩnh vực liên quan tới chính sách kinh tế
thì cuốn sách vẫn có thể giúp bạn có quan điểm về những vấn đề này, để
bạn có thể đánh giá những chính sách mà các nhà chính trị đưa ra.